Tâm lý

Tâm lý giao dịch: sợ thua lỗ, giao dịch trả thù, FOMO và tilt

Những cái bẫy tâm lý khiến trader ngắn hạn tốn kém nhất: sợ thua lỗ, giao dịch trả thù, FOMO, tilt và ngụy biện của con bạc, cùng các "cầu dao" thực tế.

Tác giả Ban biên tập Sky TradeCập nhật 5 tháng 11, 20268 phút đọc

Với lệnh đáo hạn ngắn, đối thủ lớn nhất của bạn hiếm khi là thị trường. Đó là phiên bản của chính bạn xuất hiện sau ba lần thua, hoặc sau một lần thắng lớn, hoặc lúc nửa đêm khi chẳng có gì hay hơn để làm. Lệnh nhanh mang lại kết quả cảm xúc nhanh, và bộ não không được thiết kế để bình tĩnh xử lý hàng chục khoản thắng thua nhỏ mỗi giờ. Gọi đúng tên từng cái bẫy sẽ có ích, vì cái bẫy bạn nhận ra ngay lúc đó là cái bẫy bạn có thể bước qua.

Sợ thua lỗ: vì sao một lần thua đau hơn một lần thắng vui

Các nhà kinh tế học hành vi mô tả tâm lý sợ thua lỗ (loss aversion) là xu hướng cảm nhận một khoản lỗ mạnh hơn một khoản lãi cùng độ lớn. Mất $20 nhói hơn nhiều so với niềm vui khi thắng $20.

Trong giao dịch Cao hơn/Thấp hơn, điều này kết hợp rất tệ với cấu trúc lợi nhuận. Một lần thắng điển hình nhỏ hơn một lần thua điển hình ($17 so với $20 ở mức lợi nhuận 85%), nên ngay cả một phiên thắng thua đều nhau cũng cho cảm giác tệ hơn so với con số đô la thực tế. Kết quả là một cơn ngứa ngáy liên tục muốn "sửa" cảm giác đó, và đó chính là nơi những cái bẫy tiếp theo bắt đầu.

Biểu hiện: né tránh nhật ký sau những ngày thua, không chịu dừng khi đang lỗ, vào thêm một lệnh để kết thúc ngày "bằng một lần thắng".

Giao dịch trả thù

Giao dịch trả thù là giao dịch để gỡ lại một khoản lỗ chứ không phải vì kế hoạch bảo bạn làm vậy. Nó thường đi kèm tiền vào lệnh lớn hơn, thời gian đáo hạn ngắn hơn và tiêu chuẩn thấp hơn cho thứ được coi là setup.

Ví dụ minh họa:

14:02, lệnh theo kế hoạch, $10, thua.
14:05, ngoài kế hoạch, $20 "để gỡ lại", đáo hạn 30 giây, thua.
14:06, ngoài kế hoạch, $40, thua.

Chín mươi giây sau lần thua đầu tiên, phiên giao dịch lỗ $70 thay vì $10. Thị trường không có gì thay đổi; chỉ có trader thay đổi. Đây là Martingale theo tâm trạng thay vì theo hệ thống, và nó có cùng phép toán, được giải thích trong bài vì sao Martingale thất bại.

FOMO: nỗi sợ bỏ lỡ

FOMO là thôi thúc nhảy vào một biến động chỉ vì nó đang diễn ra. Trên biểu đồ, nó trông như ba cây nến xanh mạnh mẽ và cảm giác rằng bạn phải bấm Mua ngay nếu không sẽ hối hận.

Đến khi một biến động trở nên rõ ràng, phần lớn của nó thường đã xảy ra, và các biến động ngắn hạn hay tạm dừng hoặc điều chỉnh sau một cú bứt. Lệnh vào do FOMO thường muộn, không có kế hoạch và được đặt với bất kỳ thời gian đáo hạn nào đang được chọn sẵn. Cách sửa không phải là ý chí mà là tiêu chí: nếu biến động không khớp với một setup đã viết ra, đó không phải lệnh của bạn, dù trông có hấp dẫn đến đâu.

Tilt

Tilt là từ mượn từ poker, chỉ trạng thái khi cảm xúc đã chiếm quyền ra quyết định. Sự bực bội, tức giận hay hưng phấn thu hẹp sự chú ý, và bạn ngừng tuân theo những quy tắc mà bạn biết rất rõ.

Dấu hiệu bạn đang bị tilt:

Bạn bấm nhanh hơn bạn nghĩ.
Tiền vào lệnh đã thay đổi trong phiên mà không có kế hoạch.
Bạn chuyển qua chuyển lại giữa các công cụ để tìm "cái nào đang chạy".
Bạn cảm thấy thị trường đang "chống lại bạn" hoặc "nợ bạn".
Bạn không nhớ nổi lý do của lệnh vừa rồi.

Tilt không được sửa bằng cách cố gắng hơn. Nó được sửa bằng cách dừng lại.

Ngụy biện của con bạc

Ngụy biện của con bạc là niềm tin rằng các kết quả ngẫu nhiên trong quá khứ làm thay đổi xác suất của lần tiếp theo: "năm nến đỏ liên tiếp rồi, thế nào cũng tới lượt nến xanh". Nó cũng hoạt động theo chiều ngược lại dưới dạng "bàn tay nóng": "Tôi đã thắng bốn lần liên tiếp, không thể trượt được."

Với các công cụ OTC của Sky Trade, niềm tin này sai một cách có thể chứng minh. Giá của chúng do máy chủ tạo ra theo bước ngẫu nhiên với hướng đi 50/50 và không có xu hướng định sẵn, nên xác suất Cao hơn ở lệnh tiếp theo là như nhau sau bất kỳ chuỗi nến nào. Với các cặp tiền thị trường, các chuỗi ngắn hạn cũng mang rất ít thông tin. Một chuỗi, dù thắng hay thua, nói với bạn về quá khứ, không phải về phút tiếp theo. Xem bài giải thích về OTC.

Các "cầu dao" thực tế

Thiện chí sẽ thất bại dưới áp lực, vì vậy hãy cài sẵn "cầu dao" vào quy tắc của bạn từ trước, giống như mạch điện tự ngắt trước khi quá nhiệt. Ghi chúng vào kế hoạch và tuân theo một cách máy móc.

Tình huống kích hoạt	Hành động
2 lệnh thua liên tiếp	Đứng dậy, nghỉ 10 phút tránh xa màn hình
3 lệnh thua liên tiếp, hoặc chạm giới hạn lỗ trong ngày	Dừng giao dịch trong ngày
Bất kỳ lần tăng tiền vào lệnh nào ngoài kế hoạch	Dừng giao dịch trong ngày
Thắng lớn (ví dụ phiên đang +5%)	Dừng hoặc nghỉ dài; sự hưng phấn cũng phá vỡ quy tắc
Mệt mỏi, tức giận, chán nản, hoặc sau khi uống rượu bia	Không bắt đầu phiên
Chạm giới hạn số lệnh	Dừng lại, ngay cả khi một setup "hoàn hảo" xuất hiện

Thêm vài thói quen hữu ích:

Quyết định tiền vào lệnh và các giới hạn trước khi mở terminal. Sky Trade không có giới hạn lỗ trong ngày được tích hợp sẵn, nên giới hạn chỉ tồn tại nếu bạn tự đặt ra. Hướng dẫn về quy mô có trong bài rủi ro trên mỗi lệnh.
Dùng tính năng xác nhận cho lệnh lớn trong phần cài đặt của terminal. Chỉ một cú bấm thêm thường đã đủ để ngắt một lệnh trả thù.
Gọi tên cảm xúc trong nhật ký cho mỗi lệnh. Sau vài tuần, hãy so sánh kết quả theo cảm xúc. Quy luật thường hiện ra rất rõ. Bài nhật ký giao dịch có sẵn một mẫu.
Giữ các phiên ngắn và có lịch trước. Những phiên không có điểm kết thúc là nơi tilt trú ngụ. Các quy tắc thực tế để giới hạn số lệnh có trong bài giao dịch quá mức và kỷ luật.

Viết một câu lên tờ giấy nhớ cạnh màn hình: "Nếu tôi đang cố gỡ lại điều gì đó, tôi dừng lại." Đọc nó sau mỗi lần thua.

Tâm lý không tạo ra lợi thế

Giao dịch bình tĩnh giúp tránh những thiệt hại do chính mình gây ra, nhưng không thay đổi phép toán nền tảng. Với lợi nhuận dưới 100%, một trader kỷ luật hoàn hảo nhưng không có lợi thế thực sự vẫn thua lỗ theo thời gian, chỉ là chậm hơn và dễ đoán hơn. Rèn luyện tâm lý là để không làm mọi thứ tệ hơn; còn một phương pháp có đáng để giao dịch hay không là câu hỏi dành cho số liệu thống kê của bạn.

Giao dịch có rủi ro mất vốn. Các quyết định cảm tính có thể nhanh chóng biến khoản lỗ nhỏ thành khoản lỗ lớn; chỉ giao dịch bằng số tiền bạn có thể chấp nhận mất.

Thuật ngữ chính

Câu hỏi thường gặp

Giao dịch trả thù là gì?

Đó là vào lệnh để gỡ lại một khoản lỗ vừa xảy ra thay vì làm theo kế hoạch, thường với tiền vào lệnh lớn hơn và setup yếu hơn. Đây là một trong những cách nhanh nhất biến khoản lỗ nhỏ thành khoản lỗ lớn.

Làm sao để ngừng giao dịch theo cảm xúc?

Đặt quy tắc trước phiên: tiền vào lệnh cố định, giới hạn lỗ trong ngày, giới hạn số lệnh và nghỉ sau các lần thua liên tiếp, rồi tuân theo chúng một cách máy móc. Ghi lại cảm xúc cho mỗi lệnh cũng giúp các quy luật lộ ra.

Chuỗi thua có phải dấu hiệu sắp đến lượt thắng không?

Không. Đó là ngụy biện của con bạc. Với mức giá 50/50, xác suất của lệnh tiếp theo là như nhau bất kể điều gì đã xảy ra trước đó.

Tilt trong giao dịch nghĩa là gì?

Tilt là trạng thái khi sự bực bội, tức giận hay hưng phấn lấn át quy tắc của bạn. Cách sửa đáng tin cậy là dừng giao dịch trong ngày, không phải cố gắng gồng tiếp.